ΑΝΘΡΩΠΟΣ ΚΑΙ ΘΑΝΑΤΟΣ. ΑΠΟΠΕΙΡΑ ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΗΣ ΑΝΘΡΩΠΟΛΟΓΙΑΣ

Του Ιωάννη Πλεξίδα

Το βιβλίο του Ιωάννη Πλεξίδα, Άνθρωπος και θάνατος. Απόπειρα χριστιανικής ανθρωπολογίας, που κυκλοφόρησε πρόσφατα από τις εκδόσεις λογείον, αποτελεί την πιο πρόσφατη  συγγραφική δουλειά του θεολόγου και φιλοσόφου συγγραφέα, οποίος έχει ένα πολυπληθές συγγραφικό έργο στο χώρο της ορθόδοξης θεολογίας και ειδικότερα σε ό,τι αφορά στη σχέση της φιλοσοφίας με τη θεολογία. Στο παρόν βιβλίο ο Ιωάννης Πλεξίδας παρουσιάζει τη χριστιανική ανθρωπολογική σκέψη με αφορμή το μυστήριο του θανάτου...

Χριστολογικές προϋποθέσεις της ανθρώπινης υπόστασης

Του Ιωάννη Πλεξίδα δρ Δογματικής Θεολογίας και δρ Φιλοσοφικής Ανθρωπολογίας

Η περίπτωση του Χριστού 

Στη μία σύνθετη υπόσταση του Χριστού συναντώνται δύο ολοκληρωτικά διαφοροποιημένες φυσικές, δηλαδή, υπαρκτές πραγματικότητες: η θεϊκή και η ανθρώπινη. Αυτή η ένωση των δύο φύσεων λέγεται «κατά σύνθεσιν ένωσις» και είναι «η εις άλληλα των μερών χωρίς αφανισμού περιχώρησις». Η περιχώρηση των δύο φύσεων δεν εμφαίνει κάποια μορφή σύγχυσης, αλλοίωσης η τροπής. Δεν υπήρξε μεταβολή των φύσεων, καθώς η κάθε μία από αυτές διατήρησε «την εαυτής φυσικήν ιδιότητα αμετάβλητον». Ενώθηκαν λοιπόν οι δύο φύσεις «κατά τινα άρρητον μίξιν και κράσιν αρρητοτέραν». Η περιχώρηση στην περίπτωση του Χριστού διαφοροποιείται από την περιχώρηση της ψυχής και του σώματος στον άνθρωπο. Στην περίπτωση του Χριστού περιχωρείται το άκτιστο (θεϊκή φύση) με το κτιστό (ανθρώπινη φύση), ενώ στον άνθρωπο περιχωρούνται δύο διαφοροποιημένες φύσεις (ψυχή και σώμα), αλλά και οι δύο ανήκουν στον χώρο του κτιστού. Έχουμε, δηλαδή, δύο διαφορετικά είδη περιχώρησης. Για να κάνει κατανοητή τη διαφορά, ο Δαμασκηνός χρησιμοποιεί την έννοια του πάθους. Στον άνθρωπο η ψυχή «συναγλεί και συμπάσχει τω σώματι» ενώ η θεότητα, στην περίπτωση του Χριστού, «απαθής ούσα, ου συνέπασχε τω σώματι». Ένα δεύτερο βασικό σημείο είναι η προτεραιότητα που δίνει στη θεότητα ο Δαμασκηνός. Στο πρόσωπο του Χριστού, οι δύο φύσεις «ει και περιχωρείν εν αλλήλαις», η περιχώρηση έγινε «εκ της θεότητος». Οι δύο φύσεις ενώθηκαν «ασυγχύτως», «αδιαιρέτως» και «αναλλοιώτως». Η κάθε μία από αυτές τις φύσεις είναι τέλεια· έχει όλα εκείνα τα φυσικά και συστατικά ιδιώματα που τη συνοδεύουν και τη χαρακτηρίζουν. Η ανθρώπινη φύση του Χριστού έχει σώμα και ψυχή νοερή και λογική και ό,τι άλλο χαρακτηρίζει τον άνθρωπο. Δεν θα μπορούσε να γίνει διαφορετικά, γιατί, εάν ο Χριστός δεν είχε αναλάβει ή είχε απωλέσει κάποια από τα φυσικά ιδιώματα του ανθρώπου, θα ήταν «ου τέλειος αλλ’ ελλιπής άνθρωπος»...

Για μια θεολογία της απενοχοποίησης

Του Ιωάννη Πλεξίδα, Δρ Δογματικής Θεολογίας και Δρ Φιλοσοφικής Ανθρωπολογίας

 Με αφορμή το βιβλίο του Harold Kushner, «Κατακτώντας την ευτυχία»

Στο βιβλίο του «Κατακτώντας την ευτυχία» που κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις «λογείον», με πρόλογο του π. Φιλόθεου Φάρου, ο Harold Kushner, μέσα από μια σειρά θετικών ενεργοποιήσεων προσεγγίζει, μεταξύ άλλων, το ερώτημα για το πραγματικό νόημα της θρησκείας. Ο ουσιακός χαρακτήρας της θρησκείας, αυτό που πραγματικά είναι η θρησκεία στην πιο καθαρή μορφή της, θα πει, πηγάζει από την κατ’ εξοχήν ιδιότητα του Θεού, που δεν είναι άλλη από την ανέκπτωτη και ανυπόκριτη αγάπη. (Α΄ Ιωάν. 4, 16)...

Τίνα με λέγουσιν οι άνθρωποι είναι;

Του Ιωάννη Πλεξίδα, Δρ Δογματικής Θεολογίας και Δρ Φιλοσοφικής Ανθρωπολογίας

Τίνα με λέγουσιν οι άνθρωποι είναι;[1]
Χριστολογικές προϋποθέσεις της ανθρωπολογίας στη σκέψη
του αγίου Ιωάννη του Δαμασκηνού.

Σε προηγούμενο κείμενό μας[2] «Η εσφαλμένη χρήση των όρων «φύση» και «πρόσωπο» ως αιτία αιρετικών αποκλίσεων» επιχειρήσαμε να παρουσιάσουμε τον τρόπο σύστασης της υπόστασης στην ανθρώπινη εκδοχή της. Μέσα από μία σειρά συλλογισμών δείξαμε ότι η έννοια της υπόστασης, η οποία ταυτίζεται τόσο με την έννοια του προσώπου, όσο και με την έννοια του ατόμου[3], συνιστά την επιμέρους υπαρκτική φανέρωση της φύσης, η οποία διαστέλλει το συγκεκριμένο [τον τίνα και το τόδε τι] από το κοινό, και φανερώνει το «…άμα τη του δακτύλου ανατάσει δεικνύμενον»[4]. Τα συμβεβηκότα, τα οποία ονομάζονται και επουσιώδεις διαφορές, διαφοροποιούν τις ομοούσιες και ομοειδείς υποστάσεις και συστήνουν κάθε φορά τον συγκεκριμένο άνθρωπο[5]. Η υπόσταση, δηλαδή, αποτελείται από ουσία και συμβεβηκότα. Ο ιερός συγγραφέας δίνοντας τον ορισμό της υπόστασης θα υποστηρίξει: «…και γαρ την υπόστασιν ορίζονται ουσίαν μετά συμβεβηκότων. Ώστε το κοινόν μετά του ιδιάζοντος έχει η υπόστασις»[6]. Η έννοια της υπόστασης ή του προσώπου, συνιστά το πηδάλιο της ορθόδοξης σκέψης, καθώς αποτελεί μια προσπάθεια να συλληφθεί το αληθινά υπαρκτό και πραγματικό, η συγκεκριμένη υπαρκτική πραγματοποίηση της φύσης, η οποία συνοψίζει τη φυσική ομοείδεια και συγχρόνως την εκφράζει με τρόπο μοναδικό, ανόμοιο και ανεπανάληπτο[7].

Υπόσταση-πρόσωπο-άτομο: Η σημασία του ‘μερικού’ στη σκέψη του Ιωάννη Δαμασκηνού

Του κ. Ιωάννη Πλεξίδα δρ Δογματικής Θεολογίας και δρ Φιλοσοφικής Ανθρωπολογίας

Άγιος Ιωάννης ο Δαμασκηνός: Ένας από τους μεγαλύτερους θεολόγους της Εκκλησίας μας

Ο Ιωάννης Δαμασκηνός θέτει ως σκοποθεσία της συγγραφής του την εννοιολογική αποσαφήνιση των όρων ‘ουσία’, ‘φύση’, ‘μορφή’, ‘είδος’, ‘ειδικότατο είδος’, ‘γένος’, ‘γενικότατο γένος’, καθώς και των εννοιών ‘πρόσωπο’, ‘υπόσταση’ και ‘άτομο’. Το κύριο μέλημα του ιερού συγγραφέα είναι να οριστούν επακριβώς οι δυσνόητοι και επίμαχοι αυτοί θεολογικοί όροι, ώστε να προφυλαχθούν από τις όποιες ερμηνευτικές αυθαιρεσίες. Ο συγγραφέας θα επιχειρήσει να αποδώσει τα σημαινόμενα του κάθε όρου[1], μονοσημαίνοντας τις έννοιες, επειδή η πολυσημία ή ακόμη και η αμφισημία των όρων είναι το εφαλτήριο για τις όποιες αιρετικές αποκλίσεις. Ο Δαμασκηνός πιστεύει αταλάντευτα ότι η «…των ονομάτων σύγχυσις ποιεί τοις αιρετικοίς την πλάνην»[2]. Η αντιομωνυμιακή φροντίδα του συγγραφέα επικεντρώνεται στους όρους ‘υπόσταση’ και ‘φύση’ καθώς η εννοιολογική ταύτιση των όρων αυτών αποτέλεσε σημείο συγκρούσεων και αντιπαραθέσεων που ταλάνισαν για αιώνες την ορθόδοξη θεολογική σκέψη[3]. Οι δύο αυτές έννοιες, αν και κατανοούνται αντιθετικά, αποτελούν το συναμφότερο της θεολογίας του ιερού συγγραφέα. Είναι ξεκάθαρο ότι εάν οι όροι ουσία και υπόσταση ταυτιστούν εννοιολογικά τότε στον Θεό θα έχουμε είτε μία ουσία, άρα και μία υπόσταση (Σαβέλλιος), είτε τρεις υποστάσεις άρα και τρεις φύσεις (Άρειος και Ευνόμιος). Στο Χριστό από την άλλη μεριά θα έχουμε είτε δύο φύσεις και, ως φυσική συνέπεια, δύο υποστάσεις (Νεστόριος, Διόδωρος, Θεόδωρος Μομψουεστίας), είτε μία υπόσταση άρα και μία φύση (Διόσκορος, Σεβήρος). Τέλος, σε επίπεδο ανθρωπολογικό, η ταύτιση της ουσίας με την υπόσταση θα σήμαινε ότι στην ανθρωπότητα έχουμε μία υπόσταση, καθώς μία είναι η φύση της ή άπειρες φύσεις, δεδομένου ότι υπάρχουν άπειρες υποστάσεις[4].

Η εσφαλμένη χρήση των όρων ‘φύση’ και ‘πρόσωπο’ ως αιτία αιρετικών αποκλίσεων

του Ιωάννη Πλεξίδα

Όταν επρόκειτο να δημοσιεύσουμε «Το κόμμα Ιωάννου», εκφράσαμε τους φόβους μας στον αγαπητό φίλο και συνάδελφο Κωνσταντίνο Μπαλωμένο, το κατά πόσο δηλαδή, θα μπορούσε να γίνει κατανοητό από το ευρύ αναγνωστικό κοινό του «Αντιαιρετικού» ένα δύσκολο και μάλλον «δύσπεπτο» άρθρο. Και αυτός με την γνωστή οξυδέρκεια που τον διακρίνει και την μοναδική δομή του λόγου που κατέχει, μας είπε το εξής αμίμητο που παραμένει πάντα χαραγμένο στην μνήμη μας: «Χρήστο, ανάμεσα στα άλλα άρθρα σου θα λάμπει και ένα μικρό διαμάντι».Ένα ανάλογο διαμάντι, πολύ μεγαλύτερου βεληνεκούς βέβαια, έχουμε την τιμή να φιλοξενούμε σήμερα στις σελίδες του «Αντιαιρετικού». Μας το διέθεσε - και τον ευχαριστούμε γι' αυτό - ο κ. Ιωάννης Πλεξίδας, Διδάκτορας Δογματικής Θεολογίας και Διδάκτορας Φιλοσοφικής Ανθρωπολογίας ο οποίος έχει δημιουργήσει τις Εκδόσεις «Λογείον» www.logeionbooks.blogspot.com Ο πλήρης τίτλος του είναι «Η εσφαλμένη χρήση των όρων ‘φύση’ και ‘πρόσωπο’ ως αιτία αιρετικών αποκλίσεων. Η κριτική του Boethius στο Νεστόριο και στον Ευτύχιο». Βέβαια οφείλουμε να ομολογήσουμε πως δεν είναι προσιτό στον καθένα. Αλλά όποιος θελήσει να το εντρυφήσει θα χαρεί την γοητεία του και την μοναδική λάμψη του. Άλλωστε όπως έλεγαν και οι αρχαίοι πρόγονοί μας «ου παντός πλειν ες Κόρινθον»....